Linux, Açık kaynak, Üniversiteler ve Türkiye

Mustafa Akgül

[email protected]

Ö zgür Yazılım felsefesine ve paylaşıma dayanan Linux, Bilişim dünyasının asi çocuğudur. İnternet ortamının bir ürünü olan Linux, bilişim sektörüne canlılık getirmiş, büyük firmaları sarsmıştır. Yeni bir yazılım geliştirme felsefesi, yeni iş yapma biçimleri ortaya çıkmış, tüm dünyayı saran sosyo-politik bir oluşum ortaya çıkmıştır.

Güvenlikten, supercomputing'e, okullardan, kobilere ülkeleri bilişimi yeniden düşünmeye zorlamaya başlamış, uluslarası kuruluşların desteğiyle, Linux ve Açık Kaynak Yazılımlar ülkelerin bilgi toplumu ve kalkınma stratejilerin bir parçası haline gelmekte.

Linux ve etrafındaki konular, sadece Bilgisayarcılara bırakabileceğiniz bir konu değildir. Ekonomistlerin, siyaset bilimcilerin ve sosyologlarında ilgisini çekmeye başlamıştır.

Linux teknik olarak işletim sistemin kalbi olan bir çekirdek adıdır, ama yaygın kullanımda bir işletim sistemi, işletim sistemi etrafında bir grup yazılıma verilen addır. Linux, İnternetin ortaya çıkardığı bir hareket, bir işletim sistemin ötesinde bir felsefeyi temsil eden bir teknik ve sosyal harekettir. Hareketin özü , bilimin gelişme modeline uyar: eserlerin paylaşımı. Nasıl bilimde yeni çalışmalar başkalarının insanlığın ortak kültür hazinesine bıraktıkları üzerine kurulursa, açık kaynak kod dünyasında da yazılımlar, başkaları bunlara dayanarak geliştirebilsinler diye açık kaynakla yayınlanır. Linux ve açık kaynak hareketleri, ülkelerin bilişim ve giderek kalkınma yarışlarında, stratejik önemde bir politika aracı haline geldi. Biz bu yazıda bunu ana hatlarıyla incelemeye çalışacağız.

TARİHSEL GELİŞİM VE FELSEFİ TEMELLERİ

Linux, teknik anlamda bir işletim sistemin kalbi olan çekirdeğin adı. Bu işletim sistemi de Linux adıyla anılıyor başından beri. Linux, bir Unix turevi. İşin kökleri, 1970'lere kadar uzansa da asıl katkı 84'de Richard M. Stallman 'ın başlattığı GNU projesine dayanıyor. GNU projesi "GNU is not Unix" sloganıyla, unix temelli ama onunla sınırlı kalmayan, kaynak kodunun paylaşıldığı herkesin kullanabileceği bir işletim sistemi projesidir.

Bu proje başladığında daha PC emekleme aşamasında idi. Böylece, GNU herkesin kullanabileceği, sağlam, etkin ve ücretsiz/ucuz bir işletim sistemini hedeflemişti. GNU projesi, temeli "Ozgür Yazılım Felsefesi" dediğimiz yeni bir yazılım üretme modelinini esas almaktadır. Ve "Özgür Yazılım Vakfı" ve "Programcıların Özgürlüğü Birliği" gibi sosyal oluşumlarla desteklenmiştir. Özgür yazılım fikri özünde kullanıcının bir programı hiç bir kısıtlama olmadan kullanabilmesi, inceleyip değiştirmesi, değişimleri dağıtabilmesi, ve programı eşi dostuyla paylaşabilmesi hakkını kapsıyor.

Burada kritik olan, programın kaynak kodunun programla birlikte dağıtılabilmesidir. Linux'un GNU temelleri üzerinde yükselmesi, işletim sisteminin GNU/Linux olarak tanımlanmasını gündeme getirmiştir. Linux ile ilgili ürünler genellikle ücretsiz ya da CD fiyatına alınabilir; ama bu ayıredici özellik değildir. Linux ailesi dışında, yazılım kaynak kodunun dağıtıldığı, ücretsiz olarak dağıtılan pek çok yazılım yıllardır Bilişim dünyasında söz konusu: BSD ailesi, X11, TeX, Spice, Sendmail v.s. TeX ailesi matematiksel bilimlerde makale yazmanın ve kitap üretmenin yaygın şeklidir, ve çok geniş bir yansılama ve kullanıcı grupları ağı vardır.

Linux'un belirleyici özelliği ücretsiz oluşu değil, açık kaynak kodlu oluşudur ve açık kaynak kod üzerinde koyduğu haklar ve sınırlamalardır. Bu doğal olarak yazılımları İnternet'den alabilmeyi ve derleyerek kurmayı mümkün kılmaktadır. Kaldı ki, Linux ve açık kaynak ürünlerinin mütevazi fiyatlarla ve yer yer çeşitli desteklerle satıldığını görmekteyiz.

LİNUX USULÜ YAZILIM ÜRETİMİ

Linux işletim sistemi olarak canlı ve sürekli gelişen bir Unix türevidir. Linus Torvalds 1991 yılında, derslerde okutulan Minix işletim sistemini temel alarak bir çekirdek yazdı. Ve bunu internet yoluyla, insanların kullanımına ve geri beslemesine açtı. Daha önce var olan GNU ve diğer açık kaynak kodlu yazılımlarla paketlenmiş bir işletim sistemi ortaya çıktı. Ve gönüllü, meraklı ekipler çeşitli dağıtımlar çıkartmaya başladı: slackware, debian gibi. Bunların yanında Linux dünyasınım temel ilkelerine ve felsefesine uyan ama ticari bir girişim sonucunda oluşan dağıtımlar da ortaya çıktı: redhat, suse, mandrake gibi.

Linux dünyası, internet ortamı üzerine kurularak, yeni bir yazılım üretim metodolojisi ortaya çıkardı. Bu metodoloji, bir proje liderinin öncülüğünde yüzlerce, yer yer binlerce kisinin katıldığı imeceye benzer bir üretim tarzı. Linux çekirdeği böyle gelişiyor.

Linux ve açık kaynak yazılımları geliştirenler bazıların düşündüğü gibi, "amatör 3-5 kişi" değil, dünyanın her tarafındaki bilişim profesyonelleridir. Artık temel açık kaynak projeleri tam zamanlı çalışan bilişim profesyonellerince geliştiriliyor. GNU, KDE, Gnome, Mozilla, Openoffice gibi pek çok proje böyle geliştiriliyor, OSDL ­ Open Source Develepment Labs de, Linus Torvalds'ın yönetiminde yazılım geliştiriyor. Açık kaynaklı yazılımlar, yeni bir iş modeli, yeni bir paradigma ile profesyonelce geliştiriliyor.

LİNUX NE SUNAR?

Linux en gelişmiş Unix olma iddiasındadır. Özellikle en mütevazı donanımlarda da çalışmak üzere tasarlanmış, masa üstünden, sunuculara, süper bilgisayardan, cep telefonuna, network yönlendiricileriden, tüm gömülü sistemlerde kullanılmak üzere sürekli geliştirilen bir işletim sistemidir. Linux'un olduğu her yerde altenatif kardeş işletim sistemi ve yazılımlarıda görebilirsiniz. Açık kaynak kod size, hem kullandığınız yazılımın eksik özelliklerini, sizin gereksinimlerinize göre ekleme olanağı sunmakta, hem de istemediğiniz özellikleri çıkartma olanağı sunmaktadır. Güvenlik ve başka nedenlerle, basitleştirilmiş ama sağlamlaştırılmış programlar, özellikle işletim sistemi bügün oldukça yaygın olarak kullanılmaya başlanmıştır.

Linux yüksek başarımlı bir işletim sistemi sunar. Düzgün kurulduktan sonra kendi başına bırakabileceğiniz bir sistemdir. İnternette, Netcraft'ın yayınladığı en uzun süre ayakta kalan işletim sistemleri arasında BSD'den sonra en güçlü sistemdir. Dünyanın en yaygın cache/proxy hizmeti veren Akamai de Linux sunucuları ile çalışıyor. Microsoft web hizmetleri Akamai kanalıyla Linux sunucuları üzerinden tüm dünyaya iletiliyor.

Linux emin olabileceğiniz bir güvenlik sunar. Güvenlik uzmanlık ister; sürekli takip, izleme, kuşku içinde olma ve güncelleme ister. Açık kaynak kodu, size zincirin tüm halkalarını inceleme, güvenli hale getirme konusunda geniş olanaklar sunar. Güvenlik bir ürünle, bir parçayla sağlanacak bir özellik değildir. Bir bütün olarak ele alınıp, uygun politikaların geliştirilip uygulanması gerekir.

Linux en yaygın internet hizmetlerini güvenilir ve yüksek başarımla ve pratik olarak ücretsiz sunar. Dünya web sunucularının %67'sini kapan Apache, e-posta sistemin ana ağırlığını çeken sendmail/postfix/qmail, cache hizmetlerini sağlayan squid, diğer işletim sistemleri ile uyum sağlayan samba, DNS sunucusu bind, betik dilleri php/perl/python, Java/servlet/tomcat, dizin hizmetleri için LDAP, SSL ailesi, mysql/postgresql gibi veritabanları ilk anda akla gelen sunucu boyutundaki uygulamalardır. Bunlara ticari ürünleri de eklemek gerekir: oracle, db2, sybase gibi veritabanları, lotus notes, SAP gibi kurumsal hizmet yazılımları da ekleyebiliriz.

MASAÜSTÜNDE GELİŞİYOR

Linux size mütevazı bir donanımla hetorojen ağınızda uyum sunar. Windows makinalarınızla uyumlu, Novel ve Apple ağınızla sorunsuz bir şekilde çalışabilir. Onlara dosya paylaşımı ve benzeri sunucu hizmetlerini sunar. Eski bir pentium makineniz, sizin windowslarınıza Domain Kontroller olarak çalışabilir; ücretiz yazılımlarla virus ve spam denetimi yapabilir.

Linux masaüstünde sürekli gelişiyor. 3 sene önce ZDNET, Linux'un masa üstünde hazır olduğu ilan etmişti. Üçüncü parti ürünlerde Linux'un geride kalması pazarın yapısının doğal sonucu. Başka sistemlere alışkın olanlardan bazıları Linux'a alışmakta zorlanacaklardır. Ama, Linux masaüstüde talepkar bir kullanıcıya üstün hizmetler sunmaktadır. Yazılım dünyası çok hızlı bir gelişim geçirmektedir, o nedenle bazı sorunlar yaşanması eşyanın tabiatındandır.

Masaüstünde OpenOffice ve Staroffice ve benzeri ofis araçları, Xwindows ailesinden ve Akademik dünyadan sayısız uygulamalar, multimedya ve bilimsel uygulamalar, yazılım geliştirme araçları ve ortamları, meraklı, talepkar kullanıcılara başka ortamların sunamayacağı olanakları ve keşif malzemeleri sunmaktadır. Linux, başka ortamlarda çalıştırabileceğiniz yazılımları da kolaylıkla geliştirebileceğiniz MONO (.net), kylix (delphi), apache/mysql/php, perl gibi ortamları da sunmaktadır.

Linux, bilgisayar dünyasına binlerce farklı yazılım, bir kütüphane ve etkileşİm ortamı olarak internet, ve imece usuluyle çalışan bir camia sunmaktadır. Bilgisayar dünyasında önemli işler yapmak isteyenler, kendi damgasını vurmak isteyenlere hodri meydan diyen bir ortamdır Linux dünyası.

Bilişim dünyasındaki herkes Linux'u ciddiye almak, onunla tanışmak zorundadır. Bu entellektüel merak, bireysel gelişim, mesleki görev ve kurumsal sorumluktan dolayı gereklidir. Tüm dünyada taşları yerinden oynatan, milyonlarca insanı etrafında toplayan, hükümetleri tavır almaya zorlayan bu gelişmeyi yakından takip etmek zorundasınız. Bir şeyi öğrenmenin yolu görmek, elini kirletmekten geçmektedir.

Kendi bilgisayarınıza ikili olarak Linux ve kullandığınız işletim sistemininizi aynı anda kurun. Yavaş yavaş Linuxla tanışın. Kurumunuzda, bir Linux uzmanlığı oluşmasını sağlayın. Bazı servisleri Linux'a kaydırın: DNS, Firewall, güvenliği izleyen IDS, proxy/cache gibi. Yeterli deneyleri yapıp, gerekli uzmanlık düzeyine ulaştıktan sonra doğru olanı yapacaksınız.

AÇIK KAYNAK VE TÜRKİYE

Açık kaynak yazılımları ciddi bir tasarruf sağlayacaktır. İşletim sistemi ve ofis setinin ülkeye maliyeti kolayca milyonlarca dolar boyutundadır. Bu nedenle, sadece Kore, Brezilya gibi ülkeler değil, İtalya, Almanya, İngiltere de bile açık kaynak yazılımları kullanmak yolunda ciddi adımlar atılıyor. AB güvenlik yazılımlarında resmen açık kaynak kodlu yazılımları öneriyor. Açık kaynak kod yazılımların kamu yönetiminde kullanıına yönelik milyon avroluk projeleri destekliyor.

Diğer önemli boyut insan gücü yetiştirmek ve insana yatırımdır. Bilgisayarı ciddiye alan herkesin Linux ve açık kaynak kodlu yazılımlarla tanışması gerektiğini düşünüyoruz. Bunun bol miktarda her kademede bilişimci yetiştirmenin olmazsa olmaz ön koşulu olduğunu belirtmek isteriz. Şayet, Dünya bankasının 1994 raporunda önerdiği gibi sadece bilgi teknoloji kullanan br ülke olmak istemiyorsak, sadece bilgi teknolojileri ürünü değil, doğrudan Bilgi Teknolojisi üretmek istiyorsak, bunun yolunun açık kaynak kodla yoğrulmuş geniş kadrolardan geçtiğini düşünüyoruz.

Açık Kaynak kodu, ülkenin her tarafına yayılmış, yazılım üreten meraklıları üretmenin, kurulacak küçük şirketleri yaşatmanın önemli bir aracı olarak görüyorum. Büyük şirketlerin çözüm ortağı olmaktan kendi çözümünü üretmeye kalkan şirketlerin yeşereceği bir ortamdır Açık Kaynak Dünyası. Açık kaynak, ülkeye ve ülke bilişimine yatırımdır.

Rekabet, Türk sanayicisin daha yeni hissetmeye başladığı, ve tam olarak ne yapacağını bilmediği bir konu. Hala ar-ge çalışmaları devede kulak, uzun vadeli stratejik planlar yerine, fabrikları yurt dışına taşımak önemli bir seçenek. Bilişim artık hem ürün geliştirmenin önemli bir parçası, ve asıl önemlisi giderek çok fazla ürünlü bir üretim faktörü. Dolayısıyla, bilişim maliyeti, özellikle elektronikte öne çıkıyor. Açık kaynak yazılımlar temelinde geliştirilen ürünler ciddi bir rekabet avantajı sağlayacaktır.

ÜNIVERSITELER VE AÇIK KAYNAK DÜNYASI

Hemen her üniversitemizde açık kaynak yazılımlar kullanılıyor. Genelde kapalı kaynak ve açık kaynak yazılımların ihtiyaçlara göre harmanı söz konusu. Bir kaç üniversite hariç, web, e-posta gibi hizmetler açık kaynak ürünlerle sağlanıyor. Laburatuvarlarda daha yoğun kullananlar var. İnönü, Sabancı ve İzmir ekonomide daha belirgin bir politika var. Ama, genelde öğrencilere açık kaynak alternatifi sunma konusunda belirgin bir politika göze çarpmıyor.

YÖK'ün 1997'lerde başlattığı her üniversite öğrencisinin enformatik dersi, tam bir başarı ile uygulanmıyor. Zamanında Enformatik Milli Komitesi bu derslerin içeriğini "Word-Excell-Powerpoint" olarak belirlemişti. Marka ve ürün eğitimi veren Üniversite! Enformatik eğitiminin, alternatif işletim sistemi ve beraber çalışabilme alışkanlığını sağlaması gerekir. Ama, eğitimin kavramsal olması, marka ve üründen bağımsız olması gerekir. İstatistik, temel matematik bilmeyen ve hesaplama ihtiyacı hissetmeyen öğrencilere Tablolama yazılımları öğretmek, o kişilerin bu yazılımları sadece Tablo hazırlarken sadece bu yazılımları kullanmalarını sağlıyor. Bilgisayar mühendisliği, meslek okulu öğencilerin Linux ve çaık kaynak kodla tanışması kanımca şart. İşletim sistemi dersini başka nasıl verirsiniz? Müfredatların buna göre değişmesi gerekir.

Üniversite camiasının Linux ve açık kaynak kod konusunun bilgisayarcıları ilgilendiren teknik bir konu olarak görmekten vazgeçip, konunun ülkenin kalkınması, rekabet avantajı yakalam, istihdam politikları ve bilgi toplumu stratejileri açısından bakmaları gerekir.

Linux ve açık kaynak kod dünyasına hoş geldiniz!